Gmina i jej zadania
Samorząd terytorialny wykonuje zadania publiczne niezastrzeżone przez Konstytucję lub ustawy dla innych władz. Podstawową jednostką jest gmina — wykonuje wszystkie zadania samorządu, których nie przypisano innym jednostkom.[1]
Ustawa może zlecić samorządom wykonywanie innych zadań publicznych, jeśli wynika to z uzasadnionych potrzeb państwa. Samodzielność samorządu podlega ochronie sądowej.[1]
Pieniądze
Dochodami jednostek samorządu są dochody własne oraz subwencje ogólne i dotacje celowe z budżetu państwa. Zmiany w zadaniach i kompetencjach samorządu następują wraz z odpowiednimi zmianami w podziale dochodów publicznych.[1]
Samorządy mogą ustalać wysokość podatków i opłat lokalnych — w zakresie określonym w ustawie.[1]
Wybory, referendum i nadzór
Wybory do organów stanowiących, takich jak rady gmin, są powszechne, równe, bezpośrednie i tajne. Mieszkańcy mogą w referendum decydować o sprawach wspólnoty, także o odwołaniu organu pochodzącego z wyborów bezpośrednich.[1]
Działalność samorządu podlega nadzorowi tylko z punktu widzenia legalności. Organami nadzoru są premier i wojewodowie, a w sprawach finansowych regionalne izby obrachunkowe. Sejm, na wniosek premiera, może rozwiązać organ stanowiący, który rażąco narusza Konstytucję lub ustawy.[1]